Odsiecz nr 17 - Artystyczny nieład, czyli o środkach artystycznych (2)

Wczoraj napisałam nieco o środkach fonetycznych, słowotwórczych i składniowych. Dziś dwa słowa o leksykalnych, bo one potrzebują nieco więcej czasu i zrozumienia. Niemniej, one pokazują, że nie wszystko jest takie, jakie wydaje się być na pierwszy rzut oka.

Leksykalne środki stylistyczne

1. Alegoria. Przy omawianiu Wesela już się pokusiłam o wyjaśnienie, czym są alegoria i symbol, ale pozwolę sobie jeszcze raz to wytłumaczyć. Alegoria jest zatem przedstawieniem za pomocą opisu zdarzeń, motywów, postaci, roślin, zwierząt, zjawisk jakiejś myśli, idei czy pojęć. W przeciwieństwie do symbolu figura ta jest jednoznaczna i niezależna od kontekstu, w którym występuje. Zawsze znaczy to samo. Alegorię często znajdujemy w Bajkach I. Krasickiego, gdzie wilk to alegoria siły i okrucieństwa, jagnię - naiwności, itd.

Zawżdy znajdzie przyczynę, kto zdobyczy pragnie.
Dwóch wilków jedno w lesie nadybali jagnię;
Już go mieli rozerwać; rzekło: "Jakim prawem?"
"Smacznyś, słaby i w lesie!" - Zjedli niebawem.

2. Symbol jest znakiem służącym do oznaczenia innego przedmiotu, a przede wszystkim - w literaturze - do oznaczenia ukrytych głębszych treści i znaczeń. Jet on wieloznaczny i zależny od kontekstu, wchodzi z nim w relację. Najczęściej spotykamy symbol w poezji młodopolan.

Cisza... O liście wiatr nie trąca,
A tylko limba próchniejąca
Spoczywa obok krzaku róży. (J. Kasprowicz, Kwiat dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach)

Róża w powyższym utworze oznacza młodość, piękno, życie, kruchość natomiast limba - śmierć, starość, przemijalność. Pamiętajcie jednak, że w innym kontekście róża będzie znaczyła coś innego!

3. Hiperbola to figura polegająca na wyolbrzymieniu jakiegoś zachowania, zjawiska, przedmiotu, osoby; wyeksponowaniu go w sposób przesadny. Wykorzystuje się ją, by nadać utworowi charakter ekspresywny i wywrzeć wrażenie na odbiorcach. 

i nagle tłumu obolały guz
rozorał obłęd jak płomiennym zębem
i ktoś olbrzymi ręce w górę wzniósł
i w blachę słońca długo bił jak w bęben (B. Jasieński, Marsylianka)

4. Epitet - tego chyba nie trzeba tłumaczyć ;) jest to ni mniej, ni więcej, ale określenie rzeczownika. Jest tym samym, co przydawka w składni zdania pojedynczego. Epitet (ze względu na część mowy) może być przymiotnikowy (blady świt), imiesłowowy (jadący pociąg), rzeczownikowy (ogród róż). Służy on oczywiście wartościowaniu, charakterystyce określanego przedmiotu; zdradza postawę nadawcy wobec tego przedmiotu. 

Polały się łzy me czyste, rzęsiste (A. Mickiewicz, Polały się...)

Wśród epitetów wyróżnia się także epitet metaforyczny, który określa cechę danego elementu w sposób niedosłowny. Innymi słowy, wraz z określnikiem tworzy metaforę (np. wilczy apetyt).

5. Oksymoron to figura stylistyczna polegająca na zestawieniu obok siebie sprzecznych treści. W odróżnieniu do antytezy, która pojawia się w warstwie składniowej, oksymoron dotyczy zestawianych ze sobą słów, a więc dotyczy warstwy leksykalnej. Innymi słowy, antyteza polega na zestawieniu sprzecznych sądów zwartych w zdaniach, oksymoron polega na stworzeniu sprzecznego, paradoksalnego związku wyrazowego. Takie działanie służy podkreśleniu pewnych treści, które stają się wyraźniejsze poprzez użyty paradoks. 

Bóg się rodzi, moc truchleje,
Pan niebiosów obnażony,
Ogień krzepnie, blask ciemnieje,
Ma granice nieskończony:
Wzgardzony okryty chwałą,
Śmiertelny Król nad wiekami;
 A Słowo Ciałem się stało
 I mieszkało między nami. (F. Karpiński, Pieśń o Narodzeniu Pańskim)

6. Peryfraza to zastąpienie jakiegoś elementu dokładniejszym jego opisem. Innymi słowy, zamiast napisać Japonia stosujący peryfrazę napisze Kraj Kwitnącej Wiśni. Często ma charakter metaforyczny, niemniej służy ozdabianiu stylu.

Drugi stambulskie oddycha gorycze / Lub pije z chińskich ziół ciągnione treści. (A. Mickiewicz, Zima miejska)

Gwoli wyjaśnienia: stambulskie gorycze to tytoń, a ziół ciągnione treści - herbata.

8. Eufemizm jest rodzajem peryfrazy, który ma na celu zastąpić wyrażenie zbyt dosadne wyrażeniem łagodniejszym. Przykładem może być epigramat napisany na nagrobku prostytutki: Tu leży dama pierwszy raz sama.

Pamiętajcie jednak, że częste używanie eufemizmów nie świadczy o Waszej grzeczności językowej. Niektóre grupy społeczne, np. głusi, wolą być głuchymi niż głuchoniemymi. Eufemizm można odczytać także jako ironię.

9. Porównanie to zestawienie ze sobą dwóch obiektów ze względu na łączące je cechy, np. odważny jak lew. Często jednak zdarza się, że podobieństwo jest zakamuflowane. Niemniej, porównanie rozpoznacie po łączniku: jak, jakby, jako, niby, podobnie, na kształt.

Słońce nad nim czerwone jak pożar na dachu;
Wtem zapadło do głębi; jeszcze przez konary
Błysnęło, jako świeca przez okienic szpary,
I zgasło. (A. Mickiewicz, Pan Tadeusz)

Szczególnym rodzajem porównania jest porównanie homeryckie oparte na rozbudowanej scenie, samodzielnym obrazie poetyckim. 

Jako łania pragnie wody ze strumieni, tak dusza moja pragnie Ciebie, Boże. (Ps 42)

10. Metafora, czyli taki związek wyrazów, który zyskuje nowe przenośne znaczenie. Arystoteles twierdził, że oparta jest na schemacie porównania, w którym zatarło się słowo "jak". Zawsze jednak istnieje ośrodek wyrażenia metaforycznego, nad którym owo przenośne znaczenie się nadbudowuje. Metafora występuje w życiu codziennym, niemniej nie jest wówczas tak twórcza i niepowtarzalna jak metafora poetycka. 

Dobrym potwierdzeniem metafory jako "wyższego levelu" porównania są Stepy akermańskie A. Mickiewicza:

Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu,

Wóz nurza się w zieloność i jak łódka brodzi,

Śród fali łąk szumiących, śród kwiatów powodzi,

Omijam koralowe ostrowy burzanu.

Gdzie wyraźnie rysuje się porównanie STEP JAK OCEAN, przy czym jest to - jak widać - obraz bardzo rozbudowany.

11. Synekdocha. To tajemniczo brzmiące słowo kryje figurę polegającą na zastąpieniu całości przez część (pars pro toto) bądź części przez całość (totum pro parte). Mówiąc bardzo nieliteracko, wyrażenie dobra dupa jest synekdochą, ponieważ rzeczownik dupa określający część zastępuje rzeczownik kobieta określający całość. Myślę, że tak najłatwiej wytłumaczyć tę figurę, niemniej powróćmy do literatury.

Oddycha miasto ciemne długimi wiekami,

spowiada miasto ciemne dawnych grobów żałość;
rozrąbane żelazem, utulone snami,
nie nasycone płaczem, nie spełnione chwałą. (K.K. Baczyński, Oddycha miasto)

12. Metonimia jest wyrażeniem, w którym pewna część wyrażenia jest pominięta i zastąpiona innym wyrazem, niemniej pozostają te wyrazy w zrozumiałej relacji. To wbrew pozorom bardzo często używana figura w codziennym życiu. Często mówimy bowiem: lubię Dostojewskiego (zam. czytać utwory Dostojewskiego), jestem samochodem (zam. przyjechałam samochodem), itd.

13. Animizacja, czyli ożywienie przedmiotów. Jest to nadanie przedmiotom cech istot żyjących. Przedmioty mogą zatem biegać, iść, wstawać, patrzeć, spać, ziewać, ale... nie mogą kochać, myśleć, mówić, bo to jest już domena ludzka.

Tam kula, lecąc, z dala grozi, szumi, wyje. 

Ryczy jak byk przed bitwą, miota się, grunt ryje; (A. Mickiewicz, Reduta Ordona)

14. Personifikacja, czyli nadanie przedmiotom/istotom żyjącym cech ludzkich, a więc przedmiot może płakać, radować się, mówić itd.

niewiara ma swoich apostołów

męczenników
wyznawców
zadziera nos do góry
z każdym się dogada
niesie swój krzyż
uczy milczenia w milczeniu
ciemności przed świtem
załamuje ręce nad grobem matkitu przychodzi
żeby uwierzyć (ks. J. Twardowski, Apostołowie niewiary)

I to już wszystkie najpopularniejsze chwyty stylistyczne. Jest ich oczywiście więcej, ale do poprawnej interpretacji utworu te powinny ze spokojem wystarczyć ;) Więc niech już nikt nie mówi, że nie wie, co w tym wierszu jest!

Odsiecz nr 16 - Artystyczny nieład, czyli o poetyckich środkach artystycznych.

Jeżeli ktoś czuje, że jego wiedza o środkach artystycznych kuleje, to zapraszam do przeczytania tej Odsieczy. Podobnie jak w wypadku omawiania liryki, tak teraz wskażę, jak dany środek działa, jaką pełni funkcję oraz zilustruję go przykładem.

Fonetyczne środki artystyczne

1. Instrumentacja głoskowa, czyli taki dobór wyrazów, których głoski nadają tekstowi wrażenie dźwięczności. Innymi słowy, to "muzyka słowa [...] zawarta w punkcie krzyżowania się słów" (T.S. Eliot). Gdy wypowiadamy na głos początek wiersza L. Staffa Deszcz jesienny, mamy wrażenie dźwiękowe (poprzez nagromadzenie głosek szumiących: sz, dz, dż; syczących: s; ciszących: ś, ć) padającego deszczu:

O szyby deszczdzwoni, deszcz dzwoni jesienny
I pluszcze jednaki, miarowy, niezmienny,
Dżdżu krople padają i tłuką w me okno…

Wiele w tym wierszu czyni także metrum dające wrażenie jednakowości, miarowości padania.

2. Eufonia, tzn. ładne brzmienie, przyjemne brzmienie. To znów takie wykorzystanie różnych głosek, by nadać utworowi przyjemne dla ucha brzmienie. Często polega na harmonijnym zestawieniu głosek (instrumentacja głoskowa) oraz na unikaniu połączeń głosek trudnych do wymówienia (np. jezioro pyzdrskie). Przeciwieństwem eufonii jest kakofonia.

Ty, co Rzym wpośród Rzyma chcąc baczyć, pielgrzymie,
A wżdy baczyć nie możesz w samym Rzyma Rzymie (M. Sęp Szarzyński, Epitafium Rzymowi)

3. Aliteracja, czyli powtórzenie jednakowych liter lub sylab w sąsiadujących ze sobą wyrazach w wersie. Pełni funkcję wierszotwórczą.

Sza, cicho szaczas na ciszę. (Budka Suflera, Cisza jak ta)

4. Onomatopeja. Tego chyba nikomu nie trzeba tłumaczyć, ale pokrótce: są to wyrazy dźwiękonaśladowcze, czyli za pomocą środków językowych (słów oraz sylab) naśladuje się dźwięki ze świata:

Patrzcie go! Nastroszył piórka!
I wydziera się jak kurka!
Dość tych arii, dość tych liryk!
Ćwir ćwir czyrik, 
Czyr czyr ćwirik!" (J. Tuwim, Ptasie radio)

Fonetyczne środki artystyczne najczęściej pełnią funkcję wierszotwórczą, ponieważ organizują warstwę brzmieniową utworu. Ponadto, nadają mu ładne lub nie... brzmienie. Obecna eufonia może świadczyć o emocjach spokojnych, dobrych, o lirycznym nastroju wiersza, natomiast kakofonia o wzmożonych uczuciach negatywnych: złość, gniew, rozpacz, rozczarowanie.

Słowotwórcze środki stylistyczne

1. Neologizm, czyli nowo utworzone słowo. Artyści tworzą neologizmy poprzez użycie zasad słowotwórstwa, wykorzystanie formantów słowotwórczych (przedrostek, przyrostek, wrostek), by nazwać to, co nie posiada jeszcze swojej nazwy. Neologizmy spotykane w utworach poetyckich są zazwyczaj jedyne i niepowtarzalne i rzadko wchodzą do powszechnego użycia.

zawiośniało - latopędzi przez jesienność białośnieże
- KINEMATOGRAF KINEMATOGRAF KINEMATOGRAF...      (S. Młodożeniec, XX wiek)

2. Zdrobnienie, wyraz utworzony od wyraz podstawowego przyrostkiem nadającym wrażenie maleńkości, osłabienia. Zdrobnienia są wyrazem czułości i są nacechowane pozytywnie. Czasem jednak mogą być znakiem ironii.

Powitają przyjaciele
Mnie wiosny młodej aniołka,
Przyjaźń ma blasku nie wiele
I cień lubi jak me ziołka.

3. Zgrubienie, czyli przeciwieństwo zdrobnienia. To wyraz utworzony przyrostkiem zwiększającym. Często są one nacechowane negatywnie, świadczą o szorstkości, dystansie. W poezji mają pełnią funkcję ekspresywną.

Składniowe środki stylistyczne

1. Anakolut. Tajemniczo brzmiąca nazwa kryje zniekształcenie gramatycznej budowy zdania, zaburzenie jego logiki, np. *jedząc obiad, zadzwonił telefon. Ze zdania wynika, że telefon jadł obiad i zadzwonił. A jak wiecie, zdania podrzędnie złożone, w których zdaniem podrzędnym okolicznikowym jest imiesłów przysłówkowy współczesny, muszą mieć jeden wspólny podmiot. Anakolut jednak zezwala na ten chwyt, by nadać utworowi odpowiednią ekspresję wypowiedzi lub by odzwierciedlić potoczny język bohaterów.

Koń Tadeusza w stajni czekał osiodłany /Wziął więc flintę, skoczył nań i jak opętany / Pędził ku karczmom…" (A. Mickiewicz, Pan Tadeusz)

2. Antyteza, a więc zestawienie sprzecznych poglądów, myśli, pojęć. Służy nadaniu utworowi kontrastu zmuszającego odbiorcę do refleksji.

Jest nas dwóch, chyba wystarczy
Pierwszy odnosi sukcesy, drugi wraca na tarczy
Któryś budzi się na kacu, nerwowo pali szlugi
Zdaje się, że to ten pierwszy, a może to ten drugi
[...]
Któryś prawi uprzejmośći i żyje pośród wierszy
(Chada ft. Pezet, Jest nas dwóch)

3. Apostrofa, a więc bezpośredni zwrot do osoby, pojęcia, przedmiotu, zjawiska. Rozwinięciem apostrofy jest inwokacja umieszczana na początku utworu, kierowana do muz/bóstwa z prośbą o natchnienie.

Mamo piszę do Ciebie wiersz,
Może ostatni, na pewno pierwszy.
Jest głęboka, ciemna noc,
Siedzę w łóżku a obok śpi ona. (Dżem, List do M.)

Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie, 
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, 
Kto cię stracił. (A. Mickiewicz, Pan Tadeusz)

4. Pytanie retoryczne - pytanie niewymagające odpowiedzi, ponieważ jest ona oczywista, bądź znana i odbiorcy, i nadawcy, bądź zasugerowana w tymże pytaniu. Służy nadaniu ekspresji utworowi, przyciągnięciu uwagi czytelnika, zmuszeniu go do refleksji.

Czy nie dziwi cię
mądra niedoskonałość
przypadek starannie przygotowany
czy nie zastanawia cię
serce nieustanne
samotność która o nic nie prosi i niczego nie obiecuje (ks. J. Twardowski, Ankieta)

5. Inwersja - szyk przestawny.; to przestawienie naturalnego szyku w zdaniu, by nadać stylowi pewną niezwykłość, by podkreślić znaczenie niektórych wyrazów.

I nie miłować ciężko, i miłować 
Nędzna pociecha, gdy żądzą zwiedzione
Myśli cukrują nazbyt rzeczy one,
Które i mienić, i muszą się psować. (M. Sęp Szarzyński, Sonet V)

6. Elipsa - wyrzutnia, czyli wyrzucenie, opuszczenie w zdaniu jakiegoś wyrazu, najczęściej orzeczenia. Służy skróceniu wypowiedzi, której znaczenia czytelnik się domyśla.

Zanim ogłosimy akces trzeba pilnie badać kształt
architektury rytm bębnów i piszczałek
kolory oficjalne nikczemny rytuał pogrzebów (Z. Herbert, Potęga smaku)

7. Przerzutnia, czyli przerzucenie części zdania do następnego wersu. Uwaga! Przerzutnia obowiązuje tylko wtedy, gdy przerzucana część nie stanowi całości składniowej (np. jeśli przenoszony fragment jest drugą częścią zdania złożonego podrzędnie lub współrzędnie).

Pokój - szczęśliwość, ale bojowanie 
Byt nasz podniebny: on srogi ciemności 
Hetman i świata łakome marności 
O nasze pilno czynią zepsowanie. (M. Sęp Szarzyński, Sonet IV)

8. Wykrzyknienie, to zdania wykrzyknikowe, które zastosowane w tekście utworu, napędzają go emocjonalnie. Wówczas wiersz ma bardzo silne zabarwienie emocjonalne.

Kyrie elejson!...
O Boże! Ty bądź naszą łaską i obroną!
Kyrie elejson! (J. Kasprowicz, Dies Irae)

9. Powtórzenie, dwu- lub wielokrotne głoski, wyrazu, grupy wyrazowej, zdania, wersów, zwrotek. Pełni funkcję wierszotwórczą, ozdobieniu stylu oraz podkreślającą pewne treści.

Jak obłok wiedza tajemna, jak obłok fantasmagoria,
jak obłok cudze spojrzenia, jak obłok pewność ulotna. (M. Grechuta, Świat w obłokach)

10. Paralelizm, to środek polegający na powtarzaniu elementów podobnych do siebie. Paralelizm wspomaga warstwę rytmiczną, dlatego często pojawia się w utworach lirycznych. Szczególną odmianą paralelizmu jest paralelizm składniowy. Jest on układem powtarzanych zdań o podobnej strukturze.

cierpliwość - spokój że przecież się stanie
miłość - z Niewidzialnym milcząca rozmowa
radość - Jego ręce
pokora - to On właśnie przed ludźmi się schował
śnieg - wdzięczność do końca
bo cahije groby
Krzyż - kiedy miłość idzie za daleko (ks. J. Twardowski, Cierpliwość)

11. Anafora to powtórzenie wyrazu/grupy wyrazów na początku kolejnego zdania, wersu lub strofy. Pełni funkcję wierszotwórczą.

co nam jeszcze zostało
ze sztubackiej nadziei i pieśni
z pomaturalnych czereśni
z listów pisanych do siebie
z gorączki pierwszego kochania
z kul uzbieranych w powstaniu
z przysiąg bez doświadczenia
z oczu pełnych zdziwienia
z kasztanów spadających
z obaw przed ruskim miesiącem
co nam jeszcze zostało (ks. J. Twardowski)

12. Epifora - przeciwieństwo anafory, bowiem powtórzony tekst znajduje się na końcu zdania, wersu lub strofy.

Gdy byłem dzieckiem, mówiłem jak dziecko, czułem jak dziecko, myślałem jak dziecko. (Hymn o miłości św. Pawła)

Przedstawiłam Wam dzisiaj fonetyczne, słowotwórcze i składniowe środki stylistyczne. Pozostały jeszcze leksykalne, które są na tyle liczne, że omówię je jutro. W każdym razie mam nadzieję, że artystyczny nieład stał się artystycznym porządkiem ;)

Odsiecz nr 15 - Liryczny ambaras, czyli o rodzajach liryki.

Czasem zdaje mi się, że słyszę lament. To lament tych, którzy gdzieś zagubili wiedzę teoretycznoliteracką i nijak nie potrafią sobie poradzić z wierszami. Dzisiaj podrzucę Wam omówienie rodzajów liryki. W rzeczywistości odsiecz ta będzie dość krótka, ale za to postaram się dodać ciekawe przykłady i wskazać funkcje danego rodzaju liryki.

Stosunek autora do podmiotu lirycznego

...czyli gdzie kryje się autor wiersza?

1. Liryka osobista - podmiot liryczny jest ściśle związany z autorem danego utworu, przeżycia i poglądy pokrywają się przeżyciami i poglądami autora.

Mam dwadzieścia cztery lata
ocalałem
prowadzony na rzeź. (T. Różewicz, Ocalony)

2. Liryka roli - podmiot liryczny nie jest tożsamy z autorem, bowiem autor przybiera rolę jakiejś postaci historycznej lub mitologicznej i udaje jej wypowiedź.

I sam ty biały jak chusta,
Zimny, jakie zimne dłonie!
Tutaj połóż, tu na łonie,
Przyciśnij mnie, do ust usta! (A. Mickiewicz. Romantyczność)

3. Liryka maski - podmiot liryczny kryje się za maską postaci, zwierzęcia, rośliny; nie jest on tożsamy z autorem, ale wyrażone myśli można przypisać autorowi.

mój boże
żeby ona była trochę młodsza
trochę ładniejsza

szła z duchem czasu
kołysała się w biodrach
w takt modnej muzyki (Z. Herbert, Pan Cogito o cnocie; Z.H. przywdziewa maskę Pana Cogito)

Stopień wyeksponowania podmiotu

...czyli jak bardzo widoczny jest ten, który mówi?

1. Liryka bezpośrednia - zawsze towarzyszy jej 1. os. lp oraz zaimek osobowy "ja"; podmiot liryczny bezpośrednio wyraża swoje myśli i uczucia.

Wczoraj dziwny sen mi się przyśnił,
że tak naprawdę zamach przeżył Biggie a nie 50.
Otworzyłem oczy jakbym był kim innym,
pilot uświadomił mi, że jednak świat jest identyczny.
Polityka, miłość, śmierć, terroryści
wyłączyłem, rewolucji znów nie było w telewizji.
(O.S.T.R., Rap na osiedlu)

 2. Liryka pośrednia - w przeciwieństwie do liryki bezpośredniej podmiot liryczny nie pojawia się wprost, ukrywa się za światem przedstawionym, opisem, refleksją. Rozróżniamy dwa typy liryki pośredniej:

a) liryka opisowa, w której podmiot liryczny chowa się za opisem krajobrazu, przedmiotu, przyrody:

W seledyn stroją się niebiosy,
Wilgotna biel wieczornej rosy
Błyszczy na kwieciu dzikiej róży. (J. Kasprowicz, Krzak dzikiej róży w ciemnych smreczynach)

b) liryka sytuacyjna, w której podmiot opowiada o jakimś wydarzeniu, sytuacji, ale sam w nich nie uczestniczy:

Poeta w czasie pisania
jest bezbronny
łatwo go wtedy zaskoczyć
ośmieszyć przestraszyć (T. Różewicz, Poeta w czasie pisania)

2. Liryka zwrotu do adresata - podmiot liryczny zwraca się do kogoś, towarzyszy jej zatem zawsze tryb rozkazujący 2. os. lp lub lm, a także zaimki osobowe "ty"/"wy"; ze względu na intencję wyróżniamy:

a) liryka wyznania do "ty", gdzie po prostu podmiot liryczny opowiada komuś o swoich przemyśleniach:

Posłuchajcie, bracia miła1,
Kcęć wam skorżyć krwawą głowę2;
Usłyszycie moj zamętek,
Jen mi się zstał w Wielki Piątek3. (Lament świętokrzyski)

b) liryka inwokacyjna (apelu), gdzie podmiot liryczny manifestuje coś bądź apeluje do grupy, pojedynczej osoby, abstrakcyjnego pojęcia:

Chodź, człowieku, coś ci powiem
Chodźcie wszystkie stany
Kolorowi, biali, czarni
Chodźcie, zwłaszcza wy, ludkowie
Przez na oścież bramy

Dla wszystkich starczy miejsca 
Pod wielkim dachem nieba (E. Stachura, Missa Pagana)

Rodzaj podmiotu lirycznego

1. Liryka podmiotu indywidualnego - podmiotem lirycznym jest jedna postać (1. os. lp):

To mój rap, to moja rzeczywistość
To mój rap, to moja rzeczywistość (Peja, Mój rap moja rzeczywistość)

2. Liryka podmiotu zbiorowego - podmiotem jest grupa ludzi (1. os. lm):

Jeszcze zdążymy w dżungli ludzkości siebie odnaleźć,
Tęskność zawrotna przybliża nas.
Zbiegną się wreszcie tory sieroce naszych dwu planet,
Cudnie spokrewnią się ciała nam (E. Stachura, Jest już za późno...)

Oczywiście lirykę można jeszcze dzielić ze względu na temat, ale myślę, że każdy z Was jest stanie ze spokojem określić temat utworu, który macie przed sobą. Pojawia się jeszcze pytanie, jakie funkcje pełni dany rodzaj liryki. Generalnie można uznać, że funkcję artystyczną (poetycką), ponadto jednak można wymienić funkcję ekspresywną, a więc służącą wyrażeniu siebie oraz funkcję impresywną, służącą wpłynięciu na adresata.

Mam nadzieję, że liryczny ambaras stanie się od tej chwili przyjemnością. Ale nie martwcie się, inne ambarasy (dramatyczne i epickie) też dążę przypomnieć ;-)